Carpoolstroken en voorbehouden plaatsen in België

België heeft maar twee carpoolstroken, allebei in Wallonië op de E411: een paar kilometer tussen Waver en de taalgrens, en een tiental tussen Aarlen en Sterpenich aan de Luxemburgse grens. Ze werden in 2019 op de pechstrook geopend en worden weinig gebruikt. Voor wie dagelijks carpoolt, leveren voorbehouden plaatsen op de parking van de werkgever vaak meer op dan de strook zelf.

De twee stukken op de E411

Beide stroken gingen in mei 2019 tegelijk open, op initiatief van het Waals Gewest en de Sofico. Ze liggen op de pechstrook, met veiligheidszones waar een voertuig met pech kan stoppen zonder de carpoolers te hinderen.

Bij de opening golden op beide stukken dezelfde regels: toegang voor taxi’s en wagens met minstens drie inzittenden, maximaal 50 km/u, en enkel te gebruiken bij file om de rij voorbij te rijden. Motoren en vrachtwagens mochten er niet op. Borden vermelden het vereiste aantal inzittenden en de maximumsnelheid, en camera’s lezen de nummerplaten en tellen de inzittenden. De boete bedroeg in 2019 58 euro.

Weinig verkeer op de strook

Een studie uit 2020 telde in 2019 tussen 20 en 30 voertuigen per dag op de strook bij Aarlen. Voor Waver werd in 2022 in het Waals Parlement een vergelijkbaar aantal genoemd. In elk debat duiken twee verklaringen op.

• Bij Waver houdt de strook abrupt op in Rosières, precies waar de files richting Brussel echt beginnen. Aan Vlaamse kant is de pechstrook voorbehouden voor bussen en taxi’s.
• Bij Aarlen is de verlenging op de Luxemburgse A6 niet gebouwd. Ze staat in het Luxemburgse nationale mobiliteitsplan met horizon 2035, zonder vastgelegde financiering of timing.

Ook de drie-inzittendenregel remde de start: een duo van twee collega’s, de meest voorkomende carpool, kon er niet op. Op onze lijn Namen–Brussel zaten we op goede dagen met drie, meestal met twee; ik heb de strook bij Waver nooit gebruikt omdat ze niet op onze route lag, maar met die drempel van drie personen was de helft van onze ochtenden sowieso uitgesloten.

Uitbreiding naar twee inzittenden

Na die vaststelling besliste het Waals Gewest de toegang te versoepelen: wagens met minstens twee personen aan boord, en motoren toegelaten. Op het stuk Aarlen–Sterpenich is de wijziging doorgevoerd, met nieuwe wegmarkeringen. Het Aarlense project vertegenwoordigt in totaal een investering van 17 miljoen euro. Dynamisch beheer, waarbij de strook bij verzadiging voor iedereen opengaat, staat niet op de agenda.

Het Vlaamse nee en de Brusselse plannen

Over de verlenging van de strook bij Waver richting Brussel op Vlaams grondgebied werd lang onderhandeld tussen de gewestelijke ministers van Mobiliteit. In mei 2022 bevestigde Vlaanderen dat het de strook op zijn grondgebied niet zou doortrekken. Wallonië kon dat enkel vaststellen.

In Brussel bestaat geen carpoolstrook. In 2018 stelde de kamer van koophandel Beci voor om op de E40 tussen de stadsgrens en Reyers een strook voor carpoolers en bussen te testen, in plaats van rijstroken te schrappen. Dat plan werd niet uitgevoerd; het Gewest kiest voor de omvorming van de snelwegingangen tot stadsboulevards en voor P+R-parkings aan de rand. Wie vanuit Vlaams-Brabant of Wallonië naar de hoofdstad pendelt, zit daardoor in dezelfde file als de alleenrijders, of hij nu met één of met vier in de wagen zit.

Vlaanderen heeft op zijn snelwegen dus geen enkele rijstrook voor carpoolers geopend. De investeringen gaan er naar carpoolparkings, busstroken op de pechstrook en Hoppinpunten.

Voorbehouden plaatsen op de bedrijfsparking

De doeltreffendste maatregel voor een carpoolploeg kost bijna niets: parkeerplaatsen voor carpoolers vlak bij de ingang. Op een volle parking beantwoordt dat meteen de vraag waarom je de moeite zou doen. Vakbonden nemen het op in hun eisen, naast de vergoeding en de gegarandeerde terugrit, en het telt in de federale diagnostiek als ondersteunende maatregel voor carpoolen.

Hoe je de plaatsen vrijhoudt

• Een badge of sticker “carpool” voor geregistreerde ploegen, met de nummerplaten van de wagens die beurtelings rijden.
• Een uiterste uur, bijvoorbeeld 9.30 uur, waarna lege plaatsen weer vrij zijn voor iedereen.
• Een duidelijk minimum aantal inzittenden, meestal twee, gecontroleerd via een eenvoudige verklaring of de carpoolapp van het bedrijf.
• Elk kwartaal een update van de lijst om ploegen te schrappen die niet meer rijden.

Op een privéparking bepaalt de werkgever zelf de regels: een gekleurde markering op de grond, een bord aan het begin van de rij en een vermelding in het arbeidsreglement of het mobiliteitsbeleid volstaan. Het handigst is om die plaatsen tussen de plaatsen voor mensen met een handicap en de ingang te leggen, waar iedereen ze ziet bij het binnenrijden. Zo wordt carpoolen elke ochtend zichtbaar voor collega’s die nog alleen rijden.

Het aantal plaatsen stem je af op de bestaande ploegen, niet op de ambitie. Zes plaatsen die altijd bezet zijn, werken beter dan twintig halflege plaatsen waar de andere collega’s scheef naar kijken.

Carpoolparkings als andere vorm van voorbehouden plaats

Buiten het bedrijf zijn de carpoolparkings de tegenhanger van voorbehouden plaatsen. De SPW staat er in Wallonië voor in, het Agentschap Wegen en Verkeer in Vlaanderen: samen 207 sites, 111 Waalse en 96 Vlaamse. Ze dienen als verzamelpunt bij de op- en afritten, om één wagen achter te laten en samen verder te rijden. Verschillende liggen langs de E411 tussen Namen en Waver, en in de provincie Luxemburg voor grensarbeiders richting het Groothertogdom.

Samen met een voorbehouden rijstrook vormen ze een logisch geheel: je verzamelt aan het knooppunt, rijdt met twee of drie in één wagen verder en haalt de file in via de strook. Dat model probeerde Aarlen op te bouwen met de grensarbeiders; zolang het Luxemburgse stuk ontbreekt, werkt het maar half.